કરવેરા
બિલ ઓફ સપ્લાય એટલે શું? અર્થ અને Tax Invoice થી તફાવત
Bill of Supply નો અર્થ: એવું બિલ જેના પર GST વસૂલાતો નથી; composition ડીલર દરેક વેચાણ પર આપે છે. Tax Invoice થી તફાવત, Rule 49 ના ફીલ્ડ અને ફોર્મેટ.
ટૂંકમાં
Bill of Supply નો અર્થ છે એવું બિલ જેના પર GST વસૂલાતો નથી. Composition ડીલર તે દરેક વેચાણ પર, અને રેગ્યુલર ડીલર exempt કે nil-rated માલ કે સેવા પર આપે છે, એટલે તેના પર ખરીદનાર ITC લઈ શકતો નથી. Tax Invoice પર GST વસૂલાય છે અને રજિસ્ટર્ડ ખરીદનાર તેના પર ITC લે છે.
- Composition ડીલર ગ્રાહક પાસેથી GST વસૂલી શકતો નથી, એટલે તે Tax Invoice નહીં, Bill of Supply આપે છે.
- રેગ્યુલર ડીલર પણ exempt કે nil-rated માલ/સેવા વેચે ત્યારે Bill of Supply આપે છે.
- Bill of Supply ના જરૂરી ફીલ્ડ CGST Rules ના Rule 49 માં છે: સપ્લાયરનું નામ, સરનામું, GSTIN, 16 અક્ષર સુધીનો ક્રમવાર નંબર, તારીખ, HSN/SAC, વર્ણન, કિંમત અને સહી.
- Bill of Supply પર ખરીદનાર કોઈ ITC લઈ શકતો નથી, કારણ કે તેના પર કોઈ ટેક્સ વસૂલાયો જ નથી.
- માલ વેચતા composition ડીલર (ટ્રેડર અને મેન્યુફેક્ચરર) પર ટેક્સ સામાન્ય રીતે ટર્નઓવરના 1% છે, જે તે પોતાના ખિસ્સામાંથી ભરે છે.
પહેલાં સીધી વાત
ઘણા નાના દુકાનદારો composition સ્કીમમાં રજિસ્ટર્ડ હોય છે, પણ બિલ એ જ છાપતા રહે છે જેના પર ઉપર “TAX INVOICE” લખેલું હોય અને નીચે CGST-SGST ના કૉલમ હોય. આ ભૂલ છે, અને તપાસમાં પકડાય છે.
નિયમ સીધો છે:
- Tax Invoice — જ્યારે તમે ગ્રાહક પાસેથી GST વસૂલો છો.
- Bill of Supply — જ્યારે તમે કોઈ GST વસૂલતા નથી, અથવા વસૂલી જ શકતા નથી.
Composition ડીલર ટેક્સ વસૂલી શકતો નથી, એટલે તેનું દરેક વેચાણ બિલ Bill of Supply હોય છે.
Tax Invoice નો અર્થ (Tax Invoice Meaning)
Tax Invoice એટલે “કર બીજક” — એ બિલ જે GST માં રેગ્યુલર રજિસ્ટર્ડ વેચનાર ટેક્સવાળા વેચાણ પર આપે છે. તેના પર વેચનારનો GSTIN, B2B માં ગ્રાહકનો GSTIN, HSN/SAC કોડ, ટેક્સેબલ વેલ્યુ અને GST ની રકમ (CGST + SGST કે IGST) લખેલી હોય છે, અને ઉપર “Tax Invoice” શબ્દ છપાયેલો હોય છે. રજિસ્ટર્ડ ખરીદનાર આ જ બિલ પર ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ (ITC) લે છે. બધા જરૂરી ફીલ્ડ: GST બિલના નિયમો.
Bill of Supply નો અર્થ
Bill of Supply એટલે “પુરવઠાનું બિલ” — વેચાણનું એવું બિલ જેના પર કોઈ GST વસૂલાતો નથી. Composition ડીલર તે દરેક વેચાણ પર આપે છે, અને રેગ્યુલર ડીલર exempt કે nil-rated માલ વેચે ત્યારે. તેના પર ખરીદનારને ITC મળતી નથી.
એક નજરમાં આખો તફાવત
| આધાર | Tax Invoice | Bill of Supply |
|---|---|---|
| કોણ આપે છે | રેગ્યુલર રજિસ્ટર્ડ ડીલર, ટેક્સવાળી સપ્લાય પર | Composition ડીલર; અને રેગ્યુલર ડીલર exempt સપ્લાય પર |
| GST વસૂલાય છે? | હા — CGST + SGST કે IGST | ના |
| ખરીદનાર ITC લઈ શકે? | હા, જો ખરીદનાર રજિસ્ટર્ડ હોય | ના |
| નિયમ | CGST Rules નો Rule 46 | CGST Rules નો Rule 49 |
| બિલ પર ટેક્સની દર અને રકમ | જરૂરી | હોતી નથી |
| ખાસ ડિક્લેરેશન | જરૂર હોય તો reverse charge નો ઉલ્લેખ | Composition ડીલર માટે composition ડિક્લેરેશન |
હમણાં જ બિલ બનાવવું છે? ફ્રી ઇન્વોઇસ જનરેટર થી ટેક્સ ઇન્વોઇસની PDF બનાવી લો, સાઇન-અપ વગર.
Bill of Supply ક્યારે આપવામાં આવે છે
1. Composition ડીલર — દરેક વેચાણ પર
Composition સ્કીમ નાના વેપારીઓ માટે છે, જેમાં GST ટર્નઓવર પર એક નક્કી દરે ભરાય છે. મુખ્ય બાબતો (ઑક્ટોબર 2026 ની સ્થિતિ):
| ધંધો | ટર્નઓવરની મર્યાદા | ટેક્સની દર (ટર્નઓવર પર) |
|---|---|---|
| માલના ટ્રેડર અને મેન્યુફેક્ચરર | 1.5 કરોડ રૂપિયા સુધી (કેટલાંક ખાસ શ્રેણીનાં રાજ્યોમાં 75 લાખ) | 1% (0.5% CGST + 0.5% SGST) |
| રેસ્ટોરન્ટ (દારૂ પીરસતાં નહીં) | 1.5 કરોડ રૂપિયા સુધી | 5% |
| સેવા આપનારા (અલગ composition વિકલ્પ) | 50 લાખ રૂપિયા સુધી | 6% |
Composition ડીલર:
- ગ્રાહક પાસેથી કોઈ GST વસૂલી શકતો નથી
- પોતાની ખરીદી પર ITC લઈ શકતો નથી
- પોતાના રાજ્યની બહાર માલ વેચી શકતો નથી
- ત્રિમાસિક CMP-08 થી ટેક્સ ભરે છે અને વર્ષમાં એક વાર GSTR-4 ફાઇલ કરે છે
- દુકાનના બોર્ડ પર “composition taxable person” લખે છે
આઇસક્રીમ, પાન મસાલા અને તમાકુની પ્રોડક્ટ બનાવનારા જેવા કેટલાક ધંધા આ સ્કીમ લઈ જ શકતા નથી. તમારી પાત્રતા તમારા CA પાસે જરૂર ખાતરી કરો.
2. રેગ્યુલર ડીલર — exempt કે nil-rated સપ્લાય પર
જો તમે રેગ્યુલર GST ડીલર છો, પણ એવો માલ કે સેવા વેચો છો જેના પર GST લાગતો જ નથી — જેમ કે પ્રોસેસ કર્યા વગરનાં તાજાં શાકભાજી, તાજું દૂધ, કે કેટલીક છૂટવાળી સેવાઓ — તો એ વેચાણ પર Tax Invoice ને બદલે Bill of Supply આપવામાં આવે છે.
જો એક જ અનરજિસ્ટર્ડ ગ્રાહકને ટેક્સવાળો અને exempt બંને પ્રકારનો માલ વેચ્યો હોય, તો બે બિલ બનાવવાની જરૂર નથી. Rule 46A હેઠળ એક જ “invoice-cum-bill of supply” આપી શકાય છે.
Bill of Supply ના જરૂરી ફીલ્ડ (Rule 49)
| # | ફીલ્ડ | ધ્યાન રાખો |
|---|---|---|
| 1 | સપ્લાયરનું નામ, સરનામું અને GSTIN | રજિસ્ટ્રેશનમાં છે એ પ્રમાણે |
| 2 | બિલ નંબર | 16 અક્ષર સુધી, ક્રમવાર, નાણાકીય વર્ષમાં યુનિક; ફક્ત અક્ષર, અંક, હાઇફન (-) અને સ્લૅશ (/) |
| 3 | આપ્યાની તારીખ | |
| 4 | ખરીદનારનું નામ, સરનામું અને GSTIN/UIN | જો ખરીદનાર રજિસ્ટર્ડ હોય |
| 5 | HSN કોડ (માલ) કે SAC (સેવા) | |
| 6 | માલ કે સેવાનું વર્ણન | |
| 7 | સપ્લાયની કિંમત | ડિસ્કાઉન્ટ (discount) બાદ કર્યા પછી |
| 8 | સહી કે ડિજિટલ સહી | સપ્લાયર કે તેના અધિકૃત વ્યક્તિની |
Tax Invoice સાથે સરખાવો તો તેમાં ટેક્સની દર, ટેક્સની રકમ અને CGST/SGST/IGST નું વિભાજન હોતું નથી. બાકીનું માળખું લગભગ એવું જ છે.
Composition ડિક્લેરેશન — આ લાઇન જરૂર છાપો
Composition ડીલરના દરેક Bill of Supply ની ઉપર આ લાઇન લખવી જરૂરી છે:
Composition taxable person, not eligible to collect tax on supplies
તેનો અર્થ છે: “હું composition સ્કીમમાં છું, અને મને આ સપ્લાય પર ટેક્સ વસૂલવાની છૂટ નથી.” તેનાથી ખરીદનારને સ્પષ્ટ થઈ જાય છે કે આ બિલ પર ITC નહીં મળે.
આ લાઇન હાથેથી લખવાને કે રબર સ્ટૅમ્પથી લગાવવાને બદલે બિલના ફોર્મેટમાં જ છપાયેલી હોવી જોઈએ, જેથી કોઈ બિલ તેના વગર ન જાય.
ઉદાહરણ: એક જ વેચાણ, બે પ્રકારનાં બિલ
ધારો કે તમે તમારા જ રાજ્યના એક દુકાનદારને 10,000 રૂપિયાનો માલ વેચ્યો, જેના પર સામાન્ય દર 18% છે.
સ્થિતિ 1: તમે રેગ્યુલર ડીલર છો — Tax Invoice
| વિગત | રકમ (₹) |
|---|---|
| માલની કિંમત (taxable value) | 10,000.00 |
| CGST 9% | 900.00 |
| SGST 9% | 900.00 |
| બિલની કુલ રકમ | 11,800.00 |
ખરીદનાર 11,800 રૂપિયા આપે છે અને 1,800 રૂપિયાની ITC લઈ શકે છે. તમે 1,800 રૂપિયા સરકારમાં જમા કરો છો (તમારી ITC બાદ કરીને).
સ્થિતિ 2: તમે composition ડીલર છો — Bill of Supply
| વિગત | રકમ (₹) |
|---|---|
| માલની કિંમત | 10,000.00 |
| ટેક્સ | — |
| બિલની કુલ રકમ | 10,000.00 |
બિલની ઉપર લખેલું હશે: BILL OF SUPPLY અને તેની નીચે composition ડિક્લેરેશન.
ખરીદનાર 10,000 રૂપિયા આપે છે અને કોઈ ITC લઈ શકતો નથી. તમે આ વેચાણ પર ટર્નઓવરના 1% — એટલે કે 100 રૂપિયા (50 CGST + 50 SGST) — પોતાના ખિસ્સામાંથી CMP-08 માં ભરો છો.
આ ઉદાહરણથી શું સમજાય છે
- B2C ગ્રાહક (સામાન્ય ગ્રાહક) ને ITC થી કોઈ લેવાદેવા નથી, એટલે તેના માટે composition ડીલરનું બિલ સસ્તું પડી શકે છે.
- B2B ગ્રાહક (રજિસ્ટર્ડ દુકાનદાર) ITC ઇચ્છે છે. તેના માટે રેગ્યુલર ડીલર પાસેથી ખરીદવું ઘણી વાર ફાયદાકારક હોય છે, કારણ કે 1,800 રૂપિયા તેને પાછા મળી જાય છે.
એટલે જ જે ધંધામાં મોટા ભાગના ગ્રાહકો રજિસ્ટર્ડ વેપારીઓ છે, ત્યાં composition સ્કીમ લેતાં પહેલાં બરાબર વિચારવું જોઈએ. ટેક્સનો હિસાબ કાઢવા માટે GST કેલ્ક્યુલેટર કામ આવે છે.
Bill of Supply નું એક સૅમ્પલ માળખું
કાગળ પર Bill of Supply કંઈક આ રીતે દેખાય છે:
BILL OF SUPPLY
Composition taxable person, not eligible to collect tax on supplies
[દુકાનનું નામ] બિલ નંબર : BOS/26-27/0042
[સરનામું] તારીખ : 03-10-2026
GSTIN : [તમારો GSTIN]
ખરીદનાર : [નામ, સરનામું] GSTIN : [જો રજિસ્ટર્ડ હોય]
ક્રમ વર્ણન HSN જથ્થો દર (₹) રકમ (₹)
1 સ્ટીલ ટિફિન બૉક્સ 7323 10 450 4,500.00
2 પ્લાસ્ટિક ડોલ 10 L 3924 20 125 2,500.00
કુલ 7,000.00
શબ્દોમાં : સાત હજાર રૂપિયા પૂરા
[સહી]ધ્યાન આપો — તેમાં ક્યાંય CGST, SGST કે ટેક્સની દરનો કૉલમ નથી. કુલ રકમ જ ગ્રાહક પાસેથી લેવાની રકમ છે.
Composition માંથી રેગ્યુલરમાં ક્યારે જવું પડે છે
Composition કાયમ માટે નથી. આ સ્થિતિઓમાં તમારે રેગ્યુલર સ્કીમમાં આવવું પડે છે:
- ટર્નઓવર મર્યાદા વટાવી જાય — નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન aggregate turnover 1.5 કરોડ રૂપિયા (કે તમારા રાજ્યની લાગુ મર્યાદા) વટાવતાં જ composition નો લાભ પૂરો થઈ જાય છે.
- બીજા રાજ્યમાં માલ વેચવાનું શરૂ કરો — inter-state વેચાણ composition માં મનાઈ છે.
- એવો માલ બનાવવા લાગો જે સ્કીમની બહાર છે.
- તમે પોતે રેગ્યુલરમાં જવા ઇચ્છો — જેમ કે જ્યારે મોટા ભાગના ગ્રાહકો ITC માગવા લાગે.
સ્કીમ છોડવા માટે પોર્ટલ પર નક્કી ફોર્મ અને સમય-મર્યાદા હોય છે, અને એ દિવસના સ્ટૉક પર ITC નો દાવો કરવાના નિયમો પણ અલગ છે. આ ફેરફાર તમારા CA ની દેખરેખમાં કરો, જેથી વચ્ચેના મહિનાનો હિસાબ ન બગડે.
નાની ભૂલો જે ઘણી વાર થાય છે
- Composition માં રહીને બિલ પર “TAX INVOICE” છાપવું — ખોટો દસ્તાવેજ છે.
- બિલ પર GST ની રકમ ઉમેરી દેવી — composition ડીલર ટેક્સ વસૂલી શકતો નથી; એવું કરવાથી કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
- Composition ડિક્લેરેશન છોડી દેવું — આ લાઇન દરેક Bill of Supply ની ઉપર જરૂરી છે.
- HSN કોડ ન લખવો — Bill of Supply પર પણ HSN કે SAC જરૂરી છે.
- બિલ નંબરનો ક્રમ તોડવો — નંબર ક્રમવાર અને નાણાકીય વર્ષમાં યુનિક હોવા જોઈએ, બરાબર Tax Invoice ની જેમ.
- સ્કીમ છોડ્યા પછી પણ જૂનું ફોર્મેટ ચલાવતા રહેવું — જે દિવસે તમે રેગ્યુલર સ્કીમમાં આવો, એ જ દિવસથી Tax Invoice આપવાનું છે.
Tax Invoice ના નિયમો ક્યાં વાંચવા
જો તમે રેગ્યુલર ડીલર છો, તો Tax Invoice ના બધા જરૂરી ફીલ્ડ, નંબરિંગ અને HSN ના અંકોનો નિયમ અમારા GST ઇન્વોઇસ ફોર્મેટવાળા લેખ માં છે.
VyapRise માં Bill of Supply
VyapRise માં તમારે અલગ ફોર્મેટ બનાવવાની જરૂર નથી. કંપની સેટિંગમાં GST ટાઇપ “composition” પસંદ કરતાં જ દરેક વેચાણ બિલ પર:
- શીર્ષક આપમેળે “BILL OF SUPPLY” છપાય છે
- ટેક્સ 0% રહે છે અને GST ના કૉલમ આવતા નથી
- “Composition taxable person, not eligible to collect tax on supplies” ડિક્લેરેશન છપાય છે
HSN દરેક લાઇન પર આઇટમમાંથી આવે છે અને બિલ નંબર ક્રમમાં બને છે. જો પછીથી તમે રેગ્યુલર સ્કીમમાં જાઓ, તો GST ટાઇપ “regular” કર્યા પછી નવાં બિલ GST સાથે Tax Invoice તરીકે બને છે.
વધુ માહિતી માટે GST બિલિંગ સૉફ્ટવેર વાળું પેજ જુઓ.
આ લેખ સામાન્ય માહિતી માટે છે. Composition સ્કીમની મર્યાદાઓ, દરો અને શરતો જાહેરનામાંથી બદલાતી રહે છે — તમારા ધંધા પર લાગુ નિયમો તમારા CA કે GST પ્રેક્ટિશનર પાસે એક વાર જરૂર ખાતરી કરી લો.
સ્ત્રોત
આ ગાઇડ પાછળનું સત્તાવાર લખાણ, સરકારી સાઇટો પર (લિંક 29 ઑક્ટોબર 2026 ના રોજ તપાસી):
VyapRise માં આ કામ કેવી રીતે થાય છે
Composition પસંદ કરતાં જ Bill of Supply
કંપની સેટિંગમાં GST ટાઇપ composition પસંદ કરતાં VyapRise બિલનું શીર્ષક આપમેળે "BILL OF SUPPLY" કરી દે છે, ટેક્સ 0% રાખે છે અને composition ડિક્લેરેશન છાપે છે.
દરેક લાઇન પર HSN
આઇટમમાં નાખેલો HSN કોડ દરેક લાઇન પર આપમેળે આવે છે, જે Bill of Supply પર પણ જરૂરી છે.
ક્રમવાર નંબર, લૉક્ડ સિરીઝ
બિલ નંબર પ્રીફિક્સ સાથે ક્રમમાં આપમેળે બને છે, જેથી નાણાકીય વર્ષમાં કોઈ નંબર બેવડાય નહીં.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
Bill of Supply નો ગુજરાતીમાં અર્થ શું છે?
Bill of Supply નો સીધો અર્થ છે 'પુરવઠાનું બિલ': વેચાણનું એવું બિલ જેના પર કોઈ GST લખાતો અને વસૂલાતો નથી. Composition ડીલર દરેક વેચાણ પર અને રેગ્યુલર ડીલર છૂટવાળા (exempt) માલ કે સેવા પર આ જ બિલ આપે છે.
Tax Invoice એટલે શું?
Tax Invoice એ બિલ છે જે રેગ્યુલર GST રજિસ્ટર્ડ વેચનાર ટેક્સવાળા વેચાણ પર આપે છે. તેના પર GSTIN, HSN/SAC, ટેક્સેબલ વેલ્યુ અને CGST + SGST કે IGST ની દર અને રકમ અલગથી લખેલી હોય છે (Rule 46), અને રજિસ્ટર્ડ ખરીદનાર આ જ બિલ પર ITC લે છે.
'Composition taxable person, not eligible to collect tax on supplies' નો ગુજરાતીમાં અર્થ શું છે?
તેનો અર્થ છે: 'હું composition સ્કીમમાં રજિસ્ટર્ડ છું, એટલે મારા વેચાણ પર ગ્રાહક પાસેથી ટેક્સ વસૂલી શકતો નથી.' Composition ડીલરે આ લાઇન પોતાના દરેક Bill of Supply પર છાપવી પડે છે. તેનાથી ગ્રાહકને ખબર પડે છે કે બિલ પર GST નથી અને તે તેના પર ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ લઈ શકતો નથી.
Bill of Supply અને Tax Invoice માં મુખ્ય તફાવત શું છે?
Tax Invoice પર GST વસૂલાય છે અને રજિસ્ટર્ડ ખરીદનાર તેના પર ITC લઈ શકે છે. Bill of Supply પર કોઈ GST લાગતો નથી, એટલે તેના પર ITC પણ મળતી નથી. Composition ડીલર અને exempt માલ વેચનારા Bill of Supply આપે છે.
શું composition ડીલર પોતાના બિલ પર GST લખી શકે?
ના. Composition ડીલર ગ્રાહક પાસેથી ટેક્સ વસૂલી શકતો નથી. તેણે Bill of Supply આપવાનું છે, જેની ઉપર 'Composition taxable person, not eligible to collect tax on supplies' લખેલું હોય. તેનો ટેક્સ ટર્નઓવર પર નક્કી દરે બને છે, જે તે પોતાના ખિસ્સામાંથી CMP-08 માં ભરે છે.
Bill of Supply પર કયા કયા ફીલ્ડ જરૂરી છે?
Rule 49 મુજબ: સપ્લાયરનું નામ, સરનામું અને GSTIN; 16 અક્ષર સુધીનો ક્રમવાર અને નાણાકીય વર્ષમાં યુનિક નંબર; તારીખ; રજિસ્ટર્ડ ખરીદનાર હોય તો તેનું નામ, સરનામું અને GSTIN; HSN કે SAC કોડ; માલ કે સેવાનું વર્ણન; સપ્લાયની કિંમત (ડિસ્કાઉન્ટ પછી); અને સહી કે ડિજિટલ સહી.
શું રેગ્યુલર ડીલર પણ Bill of Supply બનાવી શકે?
હા, જ્યારે તે exempt કે nil-rated માલ કે સેવા વેચે, જેમ કે પ્રોસેસ કર્યા વગરનાં શાકભાજી. જો તે એક જ અનરજિસ્ટર્ડ ગ્રાહકને ટેક્સવાળો અને exempt બંને પ્રકારનો માલ વેચે, તો નિયમો એક જ 'invoice-cum-bill of supply' આપવાની છૂટ આપે છે.
શું composition ડીલર બીજા રાજ્યમાં માલ વેચી શકે?
ના. Composition સ્કીમમાં માલનું આંતર-રાજ્ય (inter-state) વેચાણ કરવાની છૂટ નથી. પોતાના રાજ્યની અંદર જ વેચાણ કરી શકાય. ઈ-કોમર્સથી વેચાણના નિયમો 2023 માં બદલાયા હતા, એટલે તમારી સ્થિતિ તમારા CA પાસે ખાતરી કરી લો.
VyapRise માં Bill of Supply કેવી રીતે બને છે?
કંપની સેટિંગમાં GST ટાઇપ composition પસંદ કરો. ત્યાર પછી દરેક વેચાણ બિલ પર શીર્ષક આપમેળે 'BILL OF SUPPLY' છપાય છે, ટેક્સ 0% રહે છે અને composition ડિક્લેરેશન લખેલું આવે છે. અલગથી કંઈ કરવાની જરૂર નથી.